Ród Załuskich

  • 14 sierpnia 2008

Załuscy to ród mazowiecki, wywodzący się z ziemi płońskiej, który do wielkiego znaczenia doszedł w drugiej połowie XVII wieku. Dziadkiem Marcina Załuskiego był Aleksander Załuski, wojewoda rawski (zm. 1693) a babką Katarzyna Olszowska, siostra prymasa, kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja Olszowskiego.

Spośród siedmiu synów Aleksandra trzech zostało biskupami. Byli to: Andrzej Chryzostom (1648-1711), kolejno biskup kijowski, płocki i warmiński, kanclerz wielki koronny, przyjaciel i powiernik króla Jana III Sobieskiego, Ludwik Bartłomiej (1661-1721), biskup płocki oraz Marcin (zm. 1709), biskup tytularny Arby w Ilirii, krainie w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego oraz biskup pomocniczy płocki. Z godnością biskupią wiązały się wówczas automatycznie ważne funkcje w państwie. Biskupi zajmowali najważniejsze miejsca w senacie Rzeczypospolitej, przed urzędnikami państwowymi (kasztelanami, wojewodami i ministrami). Pozostali bracia Załuscy (m.in. ojciec Marcina Załuskiego, fundatora kościoła w Kobyłce) pełnili również bardzo wysokie funkcje państwowe urzędników ziemskich i zarazem senatorów.

Godności biskupie powierzano osobom dobrze wykształconym. Sławni wujowie Marcina Załuskiego byli światłymi dostojnikami kościelnymi i państwowymi. Dzięki opiece i patronatom członków rodziny potomkowie rodu Załuskich otrzymywali w młodości gruntowne wykształcenie, pobierając nauki w Europie, często w kilku dziedzinach nauki (dla przykładu Jan Chryzostom, dzięki opiece wuja, prymasa Andrzeja Olszowskiego, odbył studia w zakresie filozofii, historii i prawa w Paryżu i w Rzymie, nauki pobierał też w Wiedniu i Grazu).

Dokonania biskupów Załuskich należy rozpatrywać na wielu płaszczyznach. Łączyli oni funkcje państwowe z kościelnymi. Byli rządcami diecezji, pisali kazania, oddawali się twórczości literackiej, dokonywali tłumaczeń dzieł. Jako dostojnicy posiadający liczne dobra (z każdym z posiadanych tytułów wiązało się nadawanie odpowiednich uposażeń) prowadzili działalność fundatorską. Byli także miłośnikami sztuki. Współpracowali z artystami i gromadzili dzieła sztuki. Równie istotne były ich przedsięwzięcia w dziedzinie politycznej.

 

Synowie Aleksandra Józefa

Ojcem Marcina Załuskiego, fundatora kościoła w Kobyłce, był Aleksander Józef Załuski (1652-1726), kasztelan, następnie wojewoda rawski. Marcin był jednym z siedmiorga rodzeństwa i równocześnie jednym z trzech braci, którzy obrali stan duchowny i, dokładnie jak ich stryjowie, zostali biskupami. Byli to: Andrzej Stanisław Kostka (1695-1758), kolejno biskup płocki, łucki, chełmiński i krakowski, Józef Andrzej (1702-1774), referendarz koronny, biskup kijowski oraz Marcin – biskup pomocniczy płocki.

Po śmierci matki i z powodu choroby ojca od roku 1708 opiekę nad trzema braćmi sprawowali kolejno stryjowie biskupi: Andrzej Chryzostom Załuski i Ludwik Bartłomiej Załuski. Oni finansowali ich naukę.

Rola braci biskupów była równie ważna i znacząca w historii Rzeczypospolitej jak Załuskich w poprzednim pokoleniu. Biskup Andrzej Stanisław Kostka Załuski jako kanclerz wielki koronny był inicjatorem wielu reformatorskich przedsięwzięć. Razem ze Stanisławem Poniatowskim został uznany za głównego zwolennika odnowienia Rzeczypospolitej w okresie panowania Augusta III, popierał działania Antoniego Konarskiego na polu oświaty oraz doprowadził do odnowienia programu i metod nauczania w Akademii Krakowskiej. Wpisał się tym samym w nurt wczesnego oświecenia w Polsce.

Niezwykle istotnym przedsięwzięciem biskupów Andrzeja Stanisława Kostki i Józefa Andrzeja Załuskich było ufundowanie w 1747 roku w Warszawie pierwszej polskiej biblioteki publicznej, mającej charakter biblioteki narodowej – tzw. Biblioteki Załuskich.

Pozycja Załuskich w Rzeczypospolitej, ich główne dokonania sprawiły, że w drugiej połowie XVIII wieku członków rodu w aktach urzędowych tytułowano „wielmożnymi” i mogli się oni szczycić posiadaniem 11 senatorów (ważne państwowe funkcje pełnili również świeccy bracia i kuzyni Marcina).

Godna odnotowania jest również rola rodu w historii Polski w okresie interregnum po śmierci Augusta II Mocnego. Biskupi Załuscy i członkowie rodu opowiedzieli się po stronie Stanisława Leszczyńskiego. W latach 1733-1734 Marcin i Andrzej Stanisław Kostka przebywali w oblężonym Gdańsku, gdzie zgromadzili się zwolennicy Leszczyńskiego. Po blokadzie Gdańska przez wojska rosyjskie musieli skapitulować i uznać za króla Augusta III. W czasie działalności braci w Gdańsku Józef Andrzej wyjechał za granicę. Przebywał między innymi Rzymie, gdzie reprezentował interesy Stanisława Leszczyńskiego.

 

Marcin Załuski (1700-1762)

Marcin został oddany do szkół jezuickich w Kaliszu i Braniewie. We wrześniu 1715 roku wstąpił do jezuitów, gdzie dwa lata później złożył pierwsze śluby zakonne. Potem Studiował retorykę w Słucku a następnie filozofię w Akademii Wileńskiej. W roku 1722 został wysłany na studia teologiczne do Rzymu. Będąc w Rzymie wystąpił od jezuitów. Zrobił to prawdopodobnie za namową rodziny, ponieważ będąc jezuitą nie mógłby pełnić prestiżowej funkcji biskupiej. Ukończył studia teologiczne w Rzymie oraz studia prawnicze we Florencji. Święcenia kapłańskie przyjął prawdopodobnie w Rzymie. Przebywał tam na dworze papieskim Benedykta XIII.

W 1725 r. był już w Rzeczypospolitej i otrzymał nominację na dziekana kapitulnego płockiego. Biskupem płockim był w tym czasie jego starszy brat Andrzej Stanisław Kostka, który godność te sprawował jako trzeci z rodu Załuskich, po stryjach. Marcin sprawował kolejno funkcję kanonika krakowskiego, sekretarza wielkiego koronnego, biskupa tytularnego Krassus, aż do zaszczytnej nominacji na biskupa pomocniczego płockiego.

Po ostatecznym upadku sprawy Leszczyńskiego i opowiedzeniu się po stronie Augusta III, Marcina Załuskiego nie omijały nowe nominacje (proboszcza płockiego, kantora krakowskiego, opata komendatoryjnego sulejowskiego, kanonika gnieźnieńskiego, prepozyta i infułata kolegiaty łaskiej, kanonika łęczyckiego, proboszcza w Domaniewicach i Głownie.

Jako dostojnik posiadający, w związku z powierzanymi funkcjami, liczne dobra (oprócz dóbr kobyłkowskich posiadał m. in. pałace i dwory w stolicy) dużą część swoich dochodów przeznaczał na cele dobra publicznego, między innymi na wybudowanie kościoła w Kobyłce, czy odnowę spalonej w 1749 r. kolegiaty w Łasku.

Pod koniec życia Marcin oddalił się od rodziny i nie chciał przekazać dóbr kobyłkowskich jej członkom. Zawierzył jezuitom, chociaż bracia przestrzegali go przed tą decyzją.

W 1763 r. zrezygnował z pełnionej funkcji kościelnej, uzyskawszy w Rzymie dyspensę papieża, wstąpił ponownie do jezuitów i osiadł w misji w Kobyłce, gdzie został superiorem, czyli przełożonym. Równocześnie jednak często przebywał u jezuitów w Warszawie, gdzie uczestniczył w uroczystościach i przedsięwzięciach. Zmarł prawdopodobnie 11 lipca 1768 roku w Warszawie i przypuszczalnie został pochowany w podziemiach warszawskiego kościoła jezuitów. W połowie XIX wieku kościół jezuitów p.w. Matki Bożej Łaskawej został oddany paulinom. Prochy wszystkich jezuitów i dobrodziejów zakonu przeniesiono do wspólnej mogiły na warszawskie Powązki. Jeszcze inna hipoteza wskazuje jako miejsce pochówku podziemia kolegiaty łaskiej, której Marcin Załuski był infułatem w latach 1742-1747 i której odbudowę częściowo finansował.

 

Na podstawie: Marianna Banacka, „Biskup Marcin Załuski. Kobyłczanin z przeznaczenia i wyboru”, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Kobyłka, Kobyłka 2004.

Tagi (kategorie):